Musa-pašina džamija je do 1992. godine bila jedini sačuvani objekat od svih onih koje je ovaj vakif podigao u Novoj Kasabi.

Lokacija

            Musa-pašina džamija situirana je na lijevoj obali rijeke Jadar i puta M-19 koji vodi od Vlasenice prema Zvorniku. k.č. broj 224, k.o. Nova Kasaba, vlasništvo IVZ Vlasenica, opština Milići, Republika Srpska.

Dosadašnja zakonska zaštita i intervencije na spomeniku

            Rješenjem Zavoda za zaštitu kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa Bosne i Hercegovine br.1044/51 iz 1951. godine,  objekat je stavljen pod zaštitu države.

Intervencije na objektu su vršili stanovnici Nove Kasabe, samoinicijativno bez učešća službe zaštite, ali tim radovima nije bila znatnije narušena originalnost objekta. Na fasadama objekta 60-tih godina prošlog vijeka, bili su prekrečeni kameni uglovi, te u enterijeru mihrab, minber i ulazni portal.

Opis spomenika

            Musa- pašina džamija u Novoj Kasabi pripada tipološkoj seriji jednoprostornih džamija sa masivnim kamenim zidovima, četverovodnim krovom, trijemom i kamenom munarom. Uz džamije sa drvenom munarom, to je najzastupljeniji tip džamija koje su nastale u razdoblju od XV do XIX vijeka u Bosni i Hercegovini.

            U unutrašnjosti zatvorenog prostora, Musa-pašine džamije u Novoj Kasabi imala je osnovu približnu kvadratu sa stranicama 11,35 m (unutrašnja mjera) i debljinom zidova koja dostiže 95 cm. Prostor džamije sačinjavale su i sofe, širine oko 4,70 m. Trijem džamije (sofe) ranije su nosila četiri drvena stuba, mada je  na osnovu snimka  Zavoda za zaštitu spomenika iz 1956. godine taj broj iznosio deset (šest sa prednje strane). Između stubova je bila niska drvena dekorisana ograda, sa  profilacijama na sastavima dvije susjedne daske, kao i na sastavu ograde sa stubom. Ulaz u džamiju, čija je svijetla širina iznosila 122 cm, bio je naglašen obradom u kamenim kvaderima i nešto jačim istakom iz zidne mase. Na vrhu segmentnog luka nalazio se  isklesan motiv polumjeseca i zvijezde.

            Unutrašnja visina džamije iznosila je 5,65 m mjereno od kote poda do kote plafona. Plafon je bio drveni sa gredama presjeka 25/20 cm na svakih 80 – 90 cm.

            U enterijeru objekta, iznad ulaznog portala uz cijelu dužinu sjeverozapadnog zida, nalazio se mahfil na koji se dolazilo kroz stepenište munare. Mahfil je bio oslonjen na šest drvenih stubova.

            Mihrab je bio izrađen od kamena i od dekoracija je imao bogat stalaktitni ornament. Minber i elementi prozorskih niša su takođe bili bogato dekorisani, s tim što je njihova izrada bila prepuštena drugom kamenorescu, što je vidljivo iz načina obrade kamena - na njima se primjećuje bogatija i preciznija dekoracija lukova. Posebno pažljivo su bili obrađeni drveni elementi prozorskih kapaka, spoljnih i unutrašnjih. Profilacija na njima je jako bogata i djeluje vrlo ornamentalno. I minber i prozori su urađeni od klesanog kamena.

             Glavnu karakteristiku ove džamije, predstavljala je njena munara. U konstruktivnom smislu element munare karakterisalo je to što njegov bačvasti, odnosno mnogougaoni podnožni dio ne izrasta iz tla, nego iz posebnog kamenog četverouglastog postamenta koji se stepenasto uzdiže prema centru. Munara nije imala stalaktita ispod šerefeta, niti dekorisane obrade. Na podnožju, ćupu munare,  bila je uklesana dekoracija u obliku niza vitičastih lukova uklesanih na stranama ćupa, što je česta pojava na munarama iz XV i XVI vijeka.. Ukupna visina munare iznosila je 26,50 metara.

            Ono što je davalo posebnu karakteristiku objektu je građevinski materijal od koga je bio djelomično izveden. To je kamen posebne zelene boje. U petrografskom pogledu to je andezitni tuf čiji se kamenolom nalazi u blizini Nove Kasabe i bio je aktivan 60-tih godina prošlog vijeka. Od takvog kamena bila je izvedena  munara od vrha do dna, te klesani dijelovi prozora, kapija, mihrab, minber i posebno, sva četiri ugla džamijskog masiva od vrha do dna (ćošnjaci). Kamenolom, a ujedno i klesarska radionica za  tu vrstu kamena nalazi se blizu Nove Kasabe u selu Rajićima, dva sata hoda prema Vlasenici. Od davnina tu su se klesali nišani i vadio kamen za potrebe gradnje.

            Prije 1992. godine džamija je bila pokrivena tvorničkim crijepom, što je učinjeno 90-tih godina XIX vijeka. Izvorno je objekat bio pokriven drvenom šindrom. Ostao je sačuvan podatak da je taj stariji pokrov od šindre uništen 1873. godine usljed velikog vjetra, i da je tada izveden nanovo.

            Na džamiji nema natpisa o njenoj gradnji, ali na osnovu sačuvanog spomenutog fermana iz 1641. godine i Musa-pašine vakufname od maja 1643. godine, najvjerovatnije je njena gradnja počela u proljeće 1642. i završena u proljeće sljedeće 1643. godine.

            Evlija Čelebija u svom Putopisu  daje detaljan opis džamije i ističe zelenu boju mramora i sunčevih zraka.

            To se danas objašnjava činjenicom da andezitni tuf iz Nove Kasabe sadrži veću količinu biotita u obliku heksagonalnih listića, koji reflektuju svjetlost sa svoje površine.

            On takođe navodi da se u njegovo doba, dakle do 23. godine po osnivanju Nove Kasabe, nalaze tu pored Musa-pašine džamije još i tri mesdžida.

            Uz džamiju se nalazi nekoliko nišana izrađenih od zelenog andezitnog tufa. Među njima jedan je urađen od sarajevskog kamena krečnjaka, koji je sudeći po načinu izrade – klesanja, po formi, izvedbi natpisa i drugim dekorativnim elementima, djelo sarajevskog majstora. Najstariji datirani spomenik ima  isklesanu samo godinu po Hidžri 1118. (1706/1707).